Terugblik Gebiedsconferentie Zuidwestelijke Delta 2026: ruimte voor de Delta van morgen
Hoe maken we ruimte voor een veilige, klimaatbestendige en economisch vitale Delta, met veerkrachtige natuur en voldoende zoet water? En hoe komen we van plannen naar uitvoering? Die vragen stonden centraal tijdens de Gebiedsconferentie Zuidwestelijke Delta op donderdag 8 oktober in de Sint Jan in Roosendaal. Bestuurders, beleidsmakers, ondernemers, onderzoekers en vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties gingen met elkaar in gesprek over de toekomst van onze Delta. Met het vastgestelde Uitvoeringsprogramma Zuidwestelijke Delta 2050 als vertrekpunt stond de middag in het teken van een centrale oproep: van koers naar beweging!
De monumentale Sint Jan in Roosendaal vormde het decor van de Gebiedsconferentie. Wethouder Sjef van der Touw heette de deelnemers welkom in de pas verbouwde kerk, die opnieuw een plek is geworden waar mensen samenkomen. Hij vertelde hoe Roosendaal werkt aan klimaatadaptatie, onder andere met de Roosendaalse maatlat, die inzicht geeft in de uitdagingen rond hitte en water. Daarbij benadrukte hij dat water zich niet aan gemeente- of landsgrenzen houdt.
Dagvoorzitter Rob Overkleeft bracht vervolgens de zaal letterlijk in beweging. Wie was voor het eerst bij de Gebiedsconferentie en wie tenminste voor de vijfde keer? Wie kwam namens een overheid, het bedrijfsleven, onderwijs of een maatschappelijke organisatie? Wie verwacht dat zijn woon- of werkomgeving er in 2050 door klimaatverandering wezenlijk anders uitziet? Eén vraag bracht vrijwel de hele zaal overeind: wie is hier vanuit een persoonlijke motivatie om bij te dragen aan een klimaatbestendige Zuidwestelijke Delta? Hiermee was de toon gezet.
Na een intensief proces ligt er een gezamenlijke koers waarmee de partners concreet aan de slag kunnen. Het gaat er nu om dat we gezamenlijk de schouders onder de uitvoering zetten.
Arno Vael: schouders onder de uitvoering zetten
Met de vaststelling van het Uitvoeringsprogramma Zuidwestelijke Delta 2050 is een belangrijke mijlpaal bereikt. Daar stond Arno Vael, voorzitter van het Gebiedsoverleg Zuidwestelijke Delta en gedeputeerde van Provincie Zeeland, bij stil. ‘Na een intensief proces ligt er een gezamenlijke koers waarmee de partners concreet aan de slag kunnen. Het gaat er nu om dat we gezamenlijk de schouders onder de uitvoering zetten,’ stelde Arno.
Arno wees op de urgentie van de opgaven, waaronder de toenemende droogte en de beschikbaarheid van zoet water. Ook ging hij in op het concept ruimte. ‘In de Zuidwestelijke Delta voelen we allemaal vanuit verschillende achtergronden en belangen de druk op de ruimte, terwijl we ook maatregelen moeten nemen om ons te beschermen. Daarom moeten we samen bepalen hoe we die ruimte inrichten en hoe we dezelfde richting op kunnen werken.’
Tegelijk gebeurt er al veel. Zo worden waterbassins aangelegd, wordt water ondergronds opgeslagen en werken meerdere partners binnen de Zuidwestelijke Delta aan een toekomstbestendig Volkerak-Zoommeer. ‘Het Volkerak-Zoommeer is een belangrijk sleutelgebied voor de zoetwatervoorziening van de rest van de Delta.’
Ook beantwoordde Arno vragen die deelnemers vooraf hadden ingestuurd. Agrarisch natuurbeheer kan volgens hem bijdragen aan een gezonde bodem met een goede sponswerking. Daarnaast ziet hij kansen om gezuiverd afvalwater opnieuw te gebruiken voor landbouwdoeleinden.
Maar uitvoering vraagt meer dan goede technische oplossingen. Verschillende belangen zullen soms botsen. Juist dan is het belangrijk om naar elkaar te luisteren. Arno’s boodschap: ‘Verdiep je in het belang van de ander en zoek samen naar oplossingen. Alleen zo ontstaan gedragen besluiten.’
Juist de samenwerking tussen waterschappen, gemeenten, provincies, het Rijk en maatschappelijke partners moet ervoor zorgen dat plannen werkelijkheid worden.
Coen Verhoeve: het fundament ligt, nu gaan we bouwen
Programmamanager Coen Verhoeve stond met trots voor de volle zaal. ‘Het fundament ligt er met het Uitvoeringsprogramma. Op dat fundament kunnen de partners de komende zes jaar verder bouwen.’
Met zes focuspunten richt de Zuidwestelijke Delta zich op concrete projecten en onderzoeken. Denk aan het vergroten van de sponswerking, de ontwikkeling van bredere dijkzones, robuuste verbindingen en het Volkerak-Zoommeer als sleutelgebied. ‘Juist de samenwerking tussen waterschappen, gemeenten, provincies, het Rijk en maatschappelijke partners moet ervoor zorgen dat plannen werkelijkheid worden.’
Coen blikte ook terug op de Gebiedsconferentie van vorig jaar. Toen mochten deelnemers aangeven wat zij met 10 miljoen euro zouden doen. De drie hoogst gewaardeerde ideeën waren een pilot voor een opslib- of wisselpolder, investeren in zoetwaterbeschikbaarheid en het versterken van natuurlijke dynamiek. ‘Deze onderwerpen komen terug in het Uitvoeringsprogramma,’ gaf Coen aan.
Ook Coen kreeg vragen voorgelegd die deelnemers vooraf hadden gesteld. Waarom komen kleinschalige pilots soms zo moeizaam van de grond? En hoe krijgen we alle overheden op een lijn? Volgens Coen is de gezamenlijke koers helder, maar ontbreekt het soms aan financiële middelen of kost het tijd om de neuzen dezelfde kant op te krijgen. Zijn oproep: blijf het gesprek voeren, zoek naar creatieve oplossingen en kijk ook naar de mogelijkheden van private financiering.
De herijking heeft duidelijk gemaakt dat we hard aan de slag moeten om ons land weerbaarder te maken voor extreme weersomstandigheden. De droogte van afgelopen zomer met zoetwatertekorten en oprukkende verzilting heeft opnieuw laten zien hoe kwetsbaar we zijn.
Co Verdaas: ruimte om vandaag keuzes te maken voor morgen
Hoe maken we de omslag van plannen naar uitvoering? En hoe creëren we daarvoor de benodigde ruimte? Daarover ging dagvoorzitter Rob Overkleeft in gesprek met deltacommissaris Co Verdaas.
‘De herijking heeft duidelijk gemaakt dat we hard aan de slag moeten om ons land weerbaarder te maken voor extreme weersomstandigheden. De droogte van afgelopen zomer met zoetwatertekorten en oprukkende verzilting heeft opnieuw laten zien hoe kwetsbaar we zijn.’
Volgens Co begint de omslag bij een andere kijk op onze Delta. ‘Eeuwenlang hebben we gedacht dat we het water konden beheersen. Maar met de klimaatverandering is dat niet langer vanzelfsprekend. Met alleen techniek gaan we het niet meer redden. We moeten ons aanpassen, water meer ruimte geven en meer meebewegen met de natuur.’
Dat betekent niet dat we afscheid moeten nemen van techniek. Integendeel: juist door techniek en natuurlijke processen te combineren, ontstaan nieuwe mogelijkheden. Co wees op experimenten met opslibbing en nieuwe teelten in Groningen. Zulke proeven zijn belangrijk om te ontdekken wat werkt. ‘Het is belangrijk dat we kennis ontwikkelen en leren door te doen. Het Uitvoeringsprogramma Zuidwestelijke Delta 2050 legt daar een goede basis voor. Nu hebben we nog tijd. Als we pas over dertig jaar beginnen, is de keuze misschien al voor ons gemaakt.’
Ook de financiële uitdagingen kwamen aan bod. Co benadrukte dat voldoende geld noodzakelijk is, maar dat de regio ondertussen niet moet stilzitten. ‘Zorg dat je huiswerk af is. Weet wat je moet doen wanneer het geld er is. Zoek de dialoog op, durf prioriteiten te stellen en bereid de uitvoering voor. Dan bouw je samen aan een toekomstbestendige Delta.’
De presentaties van Ro Koster en Bregje van Wesenbeeck gingen in op Nature Based Solutions en de denkrichting Meegroeien van het Kennisprogramma Zeespiegelstijging. In het Uitvoeringsprogramma Zuidwestelijke Delta 2050 staat: In de komende zes jaar wordt integraal en gebiedsgericht de kansrijkheid van de vier denkrichtingen uit het Kennisprogramma Zeespiegelstijging verkend: “Beschermen”, “Meebewegen”, “Meegroeien” en “Zeewaarts”. Deze denkrichtingen zijn geen keuzemenu, er zijn meerdere adaptatiepaden en varianten mogelijk.
Wat gebeurt er als we niet alleen proberen het water tegen te houden, maar juist de natuurlijke krachten van onze Delta benutten?
Ro Koster: laat de Delta meegroeien met de natuur
Wat gebeurt er als we niet alleen proberen het water tegen te houden, maar juist de natuurlijke krachten van onze Delta benutten? Die vraag stond centraal in de toelichting van Ro Koster over de Meegroeikaart.
Ro liet zien hoeveel potentie er schuilt in natuurlijke processen, zoals de aanvoer van slib en sediment. Door die processen ruimte te geven, kunnen gebieden meegroeien met de stijgende zeespiegel. De Meegroeikaart, ontwikkeld met inbreng van tientallen betrokkenen, verbeeldt hoe de Delta zich op langere termijn zou kunnen ontwikkelen.
Zijn verhaal riep ook reacties op uit de zaal. Hoe realistisch is het om de natuur meer ruimte te geven in een Delta die al eeuwen door mensen wordt ingericht en beschermd? Over de werking van sedimentstromen en de historische ontwikkeling van het landschap ontstond een inhoudelijke discussie. Juist die discussie liet zien waarom het belangrijk is verschillende inzichten te onderzoeken en ruimte te bieden aan experimenten. Zo kunnen nieuwe oplossingen ontstaan.
De rijkdom van onze Delta vormt al eeuwen de basis voor wonen, werken en economische ontwikkeling. Maar van de oorspronkelijke natuur is nog slechts een beperkt deel over. Tegelijk hebben we die natuur hard nodig voor waterveiligheid, biodiversiteit en een gezonde leefomgeving.
Bregje van Wesenbeeck: natuur als bondgenoot biedt kansen, maar vraagt ruimte
‘Natuurlijk kan het slimmer.’ Onder die noemer nam Bregje van Wesenbeeck, hoogleraar aan TU Delft, wetenschappelijk directeur bij Deltares en initiatiefnemer van NL2120, de deelnemers mee in de inzichten van NL2120. Haar centrale boodschap: natuurlijke oplossingen kunnen bijdragen aan meerdere opgaven tegelijk.
‘De rijkdom van onze Delta vormt al eeuwen de basis voor wonen, werken en economische ontwikkeling. Maar van de oorspronkelijke natuur is nog slechts een beperkt deel over. Tegelijk hebben we die natuur hard nodig voor waterveiligheid, biodiversiteit en een gezonde leefomgeving.’
Bregje liet zien hoe natuurlijke oplossingen verschillende functies kunnen combineren. Brede kustzones met schorren en voorlanden kunnen bijvoorbeeld bijdragen aan waterveiligheid én natuurherstel. Ook kunnen natuurlijke systemen helpen om water langer vast te houden en de gevolgen van droogte te beperken.
Daarbij ging ze de moeilijke keuzes niet uit de weg. Natuurherstel vraagt fysieke ruimte en kan gevolgen hebben voor het huidige grondgebruik, waaronder de landbouw. Bovendien zijn niet alle natuurdoelen binnen de bestaande ruimte te realiseren. Hoe langer we wachten, hoe kleiner de mogelijkheden worden om natuurlijke processen effectief te benutten.
Haar oproep was daarom om niet uitsluitend vanuit afzonderlijke sectoren te blijven denken, maar waterveiligheid, natuur en verdienvermogen samen te bekijken. En vooral: nu aan de slag te gaan met innovatieve projecten en praktijkproeven.
Panelgesprek: ruimte maken om echt aan de slag te gaan
Welke ruimte heeft de Delta van morgen nodig en hoe passen we ons aan? Hoe zorgen we ervoor dat de verschillende belangen in de Zuidwestelijke Delta elkaar niet in de weg zitten, maar juist versterken? En hoe komen we van praten naar doen? Die vragen stonden centraal in het panelgesprek met Cees van den Bos (voorzitter Regioteam Zuidwestelijke Delta), Rian Govers (waterschap Brabantse Delta), Bart Combee (Evides Waterbedrijf) en Robbert Trompetter (Natuurmonumenten).
Dat waterveiligheid, natuur, landbouw en economie goed samen kunnen gaan, blijkt uit bestaande voorbeelden. Zo wees Bart Combee op de waterwinning in de Biesbosch en de duinen, waar drinkwatervoorziening, natuur en recreatie elkaar versterken. Tegelijk zijn er lastige keuzes nodig en duurt het vaak lang voordat plannen daadwerkelijk worden uitgevoerd.
Volgens Cees van den Bos vraagt het om meer dan goede ideeën alleen. ‘Initiatieven hebben ruimte, bekendheid en continuïteit nodig. Je moet die ruimte creëren, dan ontstaat de dialoog, kunnen partijen elkaar vinden en samen experimenteren.’
Robbert Trompetter pleitte ervoor om te onderzoeken wat natuur en waterveiligheid werkelijk verder helpt. Hij stelde voor om concrete programma’s te starten voor de Grevelingen en de Westerschelde, met grote pilots als vertrekpunt. Daarvoor moeten bestuurders volgens hem ook echt ruimte durven geven.
Ook de beschikbaarheid van zoet water kwam uitgebreid aan bod. Volgens Rian Govers liggen er kansen om meer regenwater vast te houden en op te slaan. Bart Combee benadrukte dat de drinkwatervoorziening en de watervraag vanuit landbouw en industrie verschillende uitdagingen kennen. Voor die laatste twee zijn aanvullende bronnen, infrastructuur en circulaire oplossingen nodig.
Op de slotvraag waar de panelleden de komende vijf jaar ruimte voor willen maken, kwamen verschillende ambities naar voren: eenvoudiger regelgeving, concrete pilots, meer ruimte voor natuurlijke processen en het verbinden van partijen. De rode draad? Niet alles kan overal, maar door samen keuzes te maken, ruimte te geven aan experimenten en vooral door te pakken, komt de Delta van morgen dichterbij.
Van woorden naar daden: waar maak jij ruimte voor?
Na alle presentaties en gesprekken was het woord aan de deelnemers. Via Mentimeter beantwoordden zij de vraag: Voor de Delta van morgen maak ik na vandaag ruimte voor…
Op het scherm ontstond een woordenwolk waarin onder meer “meegroeien”, “het hart”, “natuur” en “samen” terugkwamen. Het was een passende afsluiting van een middag waarin zowel de mogelijkheden als de uitdagingen rond de toekomst van onze Delta aan bod kwamen.
Arno Vael en Coen Verhoeve blikten samen terug. Coen benadrukte dat met het Uitvoeringsprogramma een stevig fundament ligt om verder te werken. Arno stond stil bij het spanningsveld tussen natuurherstel, landbouw en voedselzekerheid. Hij was onder de indruk van de gepresenteerde mogelijkheden, maar gaf ook aan dat er nog antwoorden nodig zijn op de gevolgen. Juist daarom blijft het volgens hem belangrijk om met elkaar in verbinding te blijven.
Dagvoorzitter Rob Overkleeft sloot af met een Rotterdamse oproep: ‘Geen woorden, maar daden.’ Daarna kwamen de deelnemers samen voor een groepsfoto, als feestelijke markering van het vastgestelde Uitvoeringsprogramma.
De koers is bepaald. Nu is het aan alle partners om ruimte te maken voor de volgende stappen richting de Delta van morgen.
