Sleutelgebied in de Zuidwestelijke Delta
Het Volkerak-Zoommeer verbindt de provincies Zeeland, Noord-Brabant en Zuid-Holland en raakt het werkgebied van meerdere waterschappen en gemeenten. Het is een Natura 2000-gebied, waar jaarlijks duizenden vogels broeden. Het Gebiedsoverleg Zuidwestelijke Delta heeft het Volkerak-Zoommeer aangemerkt als sleutelgebied. De ambitie van de Zuidwestelijke Delta is om in 2050 de eerste klimaatbestendige delta ter wereld te zijn. Vanuit deze ambitie gaf het Gebiedsoverleg opdracht om een langetermijnperspectief voor het Volkerak-Zoommeer te ontwikkelen. Dit perspectief bevat een concreet toekomstbeeld voor 2050 en biedt richting voor maatregelen op de (middel)lange termijn (2030-2050).
“Het Volkerak-Zoommeer is voor mij geen abstract watersysteem, maar het kloppend hart van onze Zuidwestelijke Delta.”Hans Peter Verroen Voormalig wethouder gemeente Bergen op Zoom
Focuspunt: Volkerak-Zoommeer als sleutelgebied
In het Uitvoeringsprogramma Zuidwestelijke Delta 2050 benoemen we zes focuspunten. Een daarvan is “Volkerak-Zoommeer als sleutelgebied”. De komende zes jaar geven deze focuspunten extra sturing en actie aan de uitvoering van onze strategie via lopende projecten en kansrijke initiatieven. Zo gaan we aan de slag met wat we nu urgent vinden en bereiden we ons voor op de grotere keuzes van morgen. Het Langetermijnperspectief Volkerak-Zoommeer vormt een belangrijke bouwsteen voor de verdere uitwerking van dit focuspunt binnen het Uitvoeringsprogramma Zuidwestelijke Delta 2050.
Urgente opgaven vragen om samenhangende keuzes
Het Volkerak-Zoommeer heeft te maken met diverse uitdagingen:
- De waterkwaliteit voldoet niet aan de doelen van de Kaderrichtlijn Water en er is jaarlijkse overlast door blauwalgen;
- De huidige zoetwateraanvoer is tot 2050 geborgd en er worden tot die tijd geen wijzigingen in het hoofdwatersysteem verwacht. Op de langere termijn staat de zoetwaterbeschikbaarheid onder druk, terwijl de vraag naar zoet water in het gebied groeit;
- De Deltawerken hebben gezorgd voor veiligheid, maar kennen ook een schaduwzijde. Natuurlijke processen zijn verstoord door de harde overgangen in het watersysteem. Deze vormen barrières voor vismigratie en hebben geleid tot een verstoorde nutriëntenbalans tussen het Volkerak-Zoommeer en omliggende wateren;
- De ruimtelijke kwaliteit en beleefbaarheid van het gebied kunnen worden versterkt, met als voorwaarde het behoud van rust voor natuur;
- Klimaatverandering vergroot deze opgaven door hogere temperaturen, extremere neerslag en, na 2050, toenemende verziltingsdruk. Het langetermijnperspectief benadrukt de samenhang tussen waterkwaliteit, ecologie, zoetwaterbeschikbaarheid, waterveiligheid en ruimtelijke kwaliteit en het maken van integrale keuzes.
Ambitie voor 2050: schoon, toekomstbestendig, natuurlijk en aantrekkelijk
Het doel van het langetermijnperspectief is om toe te werken naar een toekomstbestendig Volkerak-Zoommeer in 2050. Het meer behoudt zijn rol als scheepvaartcorridor, waterbergingsgebied en zoetwaterbuffer. Tegelijk verbeteren we de ecologie en waterkwaliteit. We herstellen zoet-zoutovergangen en integreren natuurbelangen beter in het systeem. Ook versterken we de ruimtelijke kwaliteit en belevingswaarde van het gebied. Dit doel is uitgewerkt in vier thema’s:
- Schoon: de blauwalgenoverlast is een hardnekkig probleem in het gebied. In 2050 is de overlast een stuk minder dan nu en is de waterkwaliteit flink verbeterd.
- Toekomstbestendig: het Volkerak-Zoommeer blijft een robuuste zoetwaterbuffer binnen het nationale watersysteem, mits het watergebruik rond het meer de vraag aan het hoofdwatersysteem niet vergroot. Dat vraagt om efficiënter watergebruik, meer zelfvoorzienendheid in de regio en het beter vasthouden en benutten van water.
- Natuurlijk: het versterken van natuurwaarden door een natuurlijker peilbeheer, het verzachten van oevers, het verbeteren van vismigratie en het herstellen van zoet-zoutovergangen. Als eerste stap wijst het langetermijnperspectief op het belang om definitieve Natura 2000-aanwijzingsbesluiten vast te stellen voor dit gebied.
- Ruimtelijke kwaliteit: het aantrekkelijker maken om te wonen en te bezoeken. Hierbij hoort ook het versterken van de regionale identiteit van het gebied en het verbeteren van recreatieve verbindingen rond het meer.
Om invulling te geven aan het toekomstperspectief zijn er bouwstenen ontwikkeld met mogelijke maatregelen die bijdragen aan het behalen van het gestelde doelen. Ben je benieuwd naar deze bouwstenen? Je bekijkt ze via onderstaande button.
Hans Peter Verroen: 'De opgave van goede waterkwaliteit vraagt om samenwerking over grenzen heen.'
‘Als (voormalig) wethouder van Bergen op Zoom zie ik dagelijks hoe nauw onze leefomgeving, economie en natuur verbonden zijn met het Volkerak-Zoommeer, bijvoorbeeld in de Binnenschelde. Het Volkerak-Zoommeer is onze zoetwaterbuffer, onze veiligheidsklep bij extreem weer én een gebied met enorme ecologische en economische betekenis. Het besluit om het meer zoet te houden is daarom geen technische keuze, maar een strategische investering in de toekomst van de hele delta. Tegelijkertijd vraagt dit om verantwoordelijkheid. Goede waterkwaliteit is geen vanzelfsprekendheid. Het vraagt om samenwerking over grenzen heen, om keuzes in de landbouw, in stedelijk waterbeheer en in hoe wij omgaan met nutriënten. Wat mij aanspreekt in dit langetermijnperspectief is dat we niet opnieuw beginnen, maar voortbouwen op wat al in gang is gezet. De uitdagingen van droogte, wateroverlast en drinkwaterbeschikbaarheid raken ons allemaal. Alleen door als Zuidwestelijke Delta samen op te trekken, kunnen we het Volkerak-Zoommeer ecologisch veerkrachtig, economisch vitaal en klimaatbestendig houden. Dat is geen opgave voor later, maar een gezamenlijke verantwoordelijkheid van vandaag.’
Van perspectief naar uitvoering
Het Gebiedsoverleg Zuidwestelijke Delta reageerde positief op de hoofdlijnen van het langetermijnperspectief. Het Gebiedsoverleg blijft voor de periode tot de nieuwe Samenwerkingsovereenkomst van de Zuidwestelijke Delta in 2028 eindverantwoordelijk voor de gemaakte afspraken. Het voorstel is om de eerste uitvoeringsfase te benutten om meer duidelijkheid te krijgen richting gezamenlijke programmering.
Coen Verhoeve, programmamanager Zuidwestelijke Delta: ‘Met de vaststelling van het Langetermijnperspectief Volkerak-Zoommeer is een belangrijke mijlpaal bereikt. Het perspectief geeft richting aan de keuzes die we de komende jaren samen verder uitwerken en het markeert het begin van een gezamenlijke uitvoeringsfase. Hierin werken alle partners de komende jaren stap voor stap aan het waarmaken van de gezamenlijke ambities voor het Volkerak-Zoommeer. De ervaringen en resultaten nemen we mee in de voorbereiding van de nieuwe Samenwerkingsovereenkomst (2028 en verder). Zo wordt de integrale samenwerking rond het Volkerak-Zoommeer duurzaam verankerd en kunnen we bouwen aan een watersysteem dat ecologisch veerkrachtig is, economisch functioneert en maatschappelijk wordt gewaardeerd: een echt sleutelgebied van de Zuidwestelijke Delta.’
Het langetermijnperspectief is opgesteld in opdracht van het Gebiedsoverleg Zuidwestelijke Delta. Een werkgroep trok het proces. Deze bestond uit direct betrokken overheden, waaronder provincies, Rijkswaterstaat, waterschappen en gemeenten. Zij werden daarbij ondersteund door het consortium dat in 2024 de regionale EO-Wijersprijsvraag voor Midden-Zeeland won: Bureau B+B, Ro&Ad Architecten, NIOZ en Solidarity University. Het toekomstbeeld is tot stand gekomen in nauwe samenwerking met vertegenwoordigers van de verschillende gebruikers van het Volkerak-Zoommeer. Tijdens diverse bijeenkomsten dachten zij mee over de toekomst van het Volkerak-Zoommeer.